Boekeblok

André Wessels

Nicol Stassen is welbekend as die ­besturende direkteur van Protea Boekhuis?– ’n uitgewery wat die afgelope sowat 12 jaar ’n groot ­aantal betekenisvolle boeke uit­gereik het, insluitende talle Afrikaanse ­publikasies. In 2009 het Stassen ’n doktorsgraad in ­geskiedenis verwerf oor die ­Afrikaners wat dekades lank in Angola ­gebly het. Hierdie studie is nou as Afrikaners in Angola 1928-1975 gepubliseer .
In hierdie omvangryke publikasie word ’n oorsig gegee van die geskiedenis van die Dorslandtrekkers wat hulle, ná jare se swerftogte, in die 1880’s in Angola gevestig het. Angola as land word ook ontleed en word onder meer die rol van die omgewing, die Portugese besetting en kolonialisering van Angola, die bevolkingsamestelling van die land en die ekonomie bekyk.
In 1928 is ongeveer 2?000 Angola-Boere na die destydse Suidwes-Afrika (vandag ­Namibië) gerepatrieer. Ongeveer 400 het in Angola agtergebly, waar die meeste in ­­­ver­waarloosde omstandighede gewoon en ’n bestaan uit gemengde boerdery, ­transport­ry en jag ­probeer maak het.
­Stassen verskaf redes waarom sommige Afrikaners verkies het om in Angola te bly?– net om grootliks aan die vergetelheid ­oor­gelaat te word. Hy ontleed hul ­ekonomiese omstandighede en bespreek hul materiële kultuur (byvoorbeeld ­behuising, kleredrag, vervoermiddele en voedsel) sowel as hul geestelike kultuur (byvoorbeeld hul taal, leesstof, sosiale ­byeenkomste, boere­rate en bygelowe). Hoofstukke word ook aan talle ander ­temas van belang gewy, ­byvoorbeeld ­onderwys, godsdienstige lewe, ver­hou­dinge met ander gemeenskappe en maat­skap­like toestande. Wat laas­genoemde ­be­tref, word daar in die besonder gefokus op ondertrouery, saam­wonery, “verportu­gesing”, buite-egtelike kinders, seksuele ­verbintenisse oor die “kleurskeidslyn” heen, en misdaad ­onder die Angola-Boere. Tereg is hierdie mense met verloop van tyd as “lewende fossiele” en slagoffers van hul eie sogenaamde ­behoudendheid bestempel.
Teen 1958 het die Angola-Boere tot on­geveer 600 siele aangegroei, maar van dié jaar tot 1963 is die meeste na Suidwes-Afrika of Suid-Afrika gerepatrieer. Slegs ’n klein groep Afrikaners het in Angola ­agtergebly. Stassen bespreek die redes waarom hulle verkies het om te bly, die enkele nuwe ­intrekkers, hul onderwys, ekonomiese ­omstandighede en kerklike ­bearbeiding, en die wyse waarop die ­Angolese bevrydingstryd (1961-1975) hulle geraak het.
Al voordat Angola op 11 November 1975 onafhanklik geword het, was ’n stryd tussen die bevrydingsbewegings aan die gang, wat met verloop van tyd tot ’n burgeroorlog en SA militêre ­betrokkenheid sou lei. Die ­laaste Angola-Boere het die land verlaat en só het byna ’n eeu se verbintenis tussen ­Afri­kaner-­setlaars en Angola tot ’n einde ­gekom. Dié mense se interessante, kleur­ryke lewe word treffend beskryf en ontleed.
Die boek se omvangryke bronnelys ­bevat ’n verbysterende verskeidenheid ­bronne (’n groot aantal Portugese bronne word by­voor­beeld benut) en getuig van die uit­stekende primêre (argivale) en sekondêre navorsing wat Stassen gedoen het. Sy in­dringende navorsing word verder bewys deur die insluiting van nie minder nie as 2 883 eindnote. Verder bevat dit ses kaarte (kleur), sewe tabelle en 88 unieke en treffende foto’s. Melding moet ook gemaak word van vyf besonder waardevolle bylaes, wat onder meer lyste bevat van die Afrikaners wat in 1928 in ­Angola agtergebly het, asook van dié wat teen ongeveer 1958 nog in ­Angola ­gewoon het. ’n Nuttige en besonder volledige ­register maak dit maklik vir die navorser en belangstellende leser om die magdom inligting in die boek te ontsluit.
Dit is ’n hoogs leesbare en geweldig interessante boek, wat ’n waardige toevoeging tot die Afrikaner-historiografie is. Dit is ’n stuk aangrypende sosiale geskiedenis, maar tegelyk ook ’n kultuurhistoriese ­studie. Die kaleidoskopiese aard van ­kultuurgeskiedenis word beklemtoon deur die feit dat talle aspekte van die ­lewe en werk van die Afrikaners in Angola aan die orde gestel en ontleed word. Die ­Nederlandse ­historikus Pieter Geyl het ­geskiedenis tereg as ’n “nimmereindigende diskussie” ­bestempel, maar dit sal moeilik wees om Stassen se ­omvangryke studie te oortref of met veel ­(indien enige) nuwe ­insigte oor dié onderwerp vorendag te kom. Die boek word met groot ­vrymoedigheid aan­beveel by enig­iemand wat in ­geskiedenis belang stel.
PROTEA BOEKHUIS, PRETORIA. (HARDEBAND, 666 BLADSYE PLUS 48 BLADSYE ILLUSTRASIES EN ’N UITVOUKAART.)
André Wessels is ’n professor verbonde aan die geskiedenisdepartement van die UV.